آفريقا در هزاره سوم ميلادي، ارتقاء جايگاه زنان

به گزارش سرويس بين الملل خبرگزاري صدا وسيما ،در خصوص نقش زنان در تحولات اجتماعي آفريقا بايد خاطر نشان ساخت اصولآ زنان در فرهنگ و تفكرات سنتي قبايل مختلف آفريقايي به عنوان موجوداتي فرو دست و ضعيف در نظر گرفته مي شوند كه بايد در همه حال مطيع اوامر مردان بوده و وظايف روزمره خود را به خوبي انجام دهند.

بر اساس قوانين بومي آفريقا زن در طول زندگي زناشويي بايد همواره فرمانبردار دستورات همسر خود بوده و پس از مرگ وي نيز دستورات رئيس بعدي خانواده را پذيرا باشد. اين تفكر سنتي هر چند بدفعات مورد اعتراض زنان قرار گرفته است و آنها بارها درجلسات و كنفرانس هاي منطقه ای و بین المللی خواهان تساوي حقوق خويش با مردان شده اند ولي همچنان از سوي مردان ناديده گرفته مي شود. اين وضعيت هم اكنون در برخی كشورهای آفریقایی کمابیش پابرجاست و قوانين سنتي قبايل مختلف زنان را صرفآ منحصر به خانه داري، پخت و پز ، تربيت فرزندان و ايجاد شرايط مناسب در منزل مي دانند. مردمان آفریقایی هنوز كار کردن زن در خارج از منزل را چندان خوشايند تلقي نمي كنند و بر مرد سالاري بودن جامعه و در نظرگرفتن خود به عنوان طبقه نخبه با حفظ امتيازات خاص تاكيد مي ورزند.

زنان آفریقایی،شهري وروستايي

 زنان آفریقایی در مجموع به دو بخش شهری و روستایی تقسیم می شوند. زنان روستایی که بخش عمده بانوان قاره آفریقا را تشکیل می دهند مردمانی بسیار صبور ، مهربان و از خود گذشته اند و از کودکی با این تفکر سنتی که همواره باید از مردان خود اطاعت بی چون و چرا بعمل آورند تربیت می شوند . آنان پس از رسیدن به بلوغ جسمی و ازدواج که معمولا زود هنگام و بین سنین  13 تا 15 سالگی صورت می پذیرد مسئولیت های سنگینی را عهده دار می شوند که شامل پخت و پز، خانه داری، آوردن آب از چشمه یا رودخانه ، کمک به مردان در مزارع کشاورزی و رسیدگی به وضعیت خانوادگی است.

به موازات آن بانوان روستائی بدلیل فقر و مشکلات اقتصادی موجود بسیار قناعت پیشه بوده و سهم اندکی از غذایی را که تهیه می کنند به خود اختصاص داده و سعی می نمایند با نهایت قناعت ، غذای موجود را در اختیار همسر و فرزندان خود قرار دهند. زنان روستايي در پوشاك و وسايل آرايشي خود نيز بسيار صرفه‌جويي مي‌كنند و تا حد امكان سعي مي‌كنند از بوجود آوردن هزينه‌هاي اضافي براي شوهرانشان خودداري كنند. این در حالی است که آنان بر اساس سنت های مرسوم در دهه های بیست و سی زندگی خود درگیر زایمان های مکرر می باشند به گونه ای که در طی این بیست سال یا آبستن بوده و یا طفل خردسالی را بر پشت خود دارند و در همان حال انبوه وظایف خانه داری خود را انجام می دهند.

با وجود مسئولیت های سنگین زنان روستایی ، آنان از حق و حقوق بسیار کمی برخوردارند و در واقع بخشی از دارایی خانواده بشمار می‌روند و هنوز در بسیاری از روستاهای آفریقا مرسوم است که زنان پس از فوت همسر، به عقد ازدواج برادر شوهر خود و یا دیگر مردان دهکده که حاضر به پرداخت شیربها به خانواده زن باشند در می آیند.

این وضعیت در مناطق شهرنشین کاملا متفاوت است و زنان شهری با در نظر گرفتن قوانین حمایتی دولت ، ضمن برخورداری از وضعیت رفاهی و معیشتی مناسب ؛ از جایگاه بهتری – در مقایسه با بانوان روستائی - برخوردار بوده و بسیاری از آنان با اخذ مدارک دانشگاهی و تحصیل در دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی توانسته اند مشاغلی را در ادارات دولتی و شرکت ها و موسسات خصوصی بخود اختصاص دهند. شماری از بانوان شهری آفریقایی نیز وارد سیاست شده و به سبب نقش سازنده اي كه در جريان جنگ هاي استقلال و فرآیند حفظ دستاوردهای استقلال کشورهای خویش انجام داده اند به رده های بالای اجتماعی کشورهای خود نیز راه يافته اند . انتخاب خانم ها "آلن جانسون سيرليف"  و  "جویس باندا" به مقام ریاست جمهوری کشورهای ليبريا و مالاوی و انتصاب چند زن در كشورهاي مختلف شمال ، غرب ، شرق و جنوب آفریقا به عنوان معاون رئيس جمهور ، نخست وزیر و وزير در دهه های 1990 ، 2000 و 2010 میلادی از موفقيت هاي بزرگ آنها به شمار مي آيد.

اقدامات روشنگرايانه

به موازات آن طي دو دهه گذشته و از اوايل دهه 1990 ميلادي اقدامات روشنگرايانه قابل توجهي در تغيير وضعيت زندگی زنان شهری و خصوصا روستائی در کشورهای مختلف آفریقایی آغاز شده و برخي از زنان روشنفكر و تحصيلكرده با تأسيس سازمان‌هاي فرهنگي و اجتماعي و كمك گرفتن از سازمان‌هاي همتاي خود در غرب تلاش كرده‌اند مقامات دولتي را به اتخاذ تصميماتي در رفع  و يا كمرنگ كردن تبعيضات موجود در جوامع خود وادار سازند. در راستاي اين امر تاكنون كتب و مجلات زيادي در خصوص تساوي حقوق زنان و مردان در بخش های مختلف قاره آفریقا چاپ و منتشر شده و صدها سمينار و كارگاه آموزشي نيز با همكاري سازمان هاي NGO منطقه ای و بین المللی برگزار گرديده است. زنان دست اندركار در امر برابري زنان و مردان جامعه همچنين سوء استفاده جنسي از زنان را عميقاً محكوم كرده و کمپین های گسترده ای علیه سنت های غلط بویژه ختنه زنان را آغاز کرده اند که همچنان ادامه دارد.

سازمان‌های مدافع حقوق زنان 

عمده‌ترین سازمان‌های زنان آفریقایی که طی دو دهۀ گذشته با هدف کسب حقوق حقۀ بانوان و ایجاد برابری و عدالت اجتماعی بین زنان و مردان تأسیس شده و دارای شعباتی در سرتاسر آفریقا می باشند عبارتند از:

• انجمن های وکلای زنان آفریقایی
• انجمن های ملی زنان آفریقا
• انجمن های حقوق و توسعۀ زنان آفریقا
• انجمن های دفاع از حقوق زنان آفریقا
• انجمن های توسعه و پیشرفت زنان آفریقایی
• انجمن های دفاع از توسعه آراء زنان آفریقا
• انجمن های حقوق زنان و کودکان آفریقایی

این سازمان‌ها که با همتایان خود در دیگر کشورهای جهان و سازمان های بین المللی همچون یونسکو ، یونیسف ، سازمان بهداشت جهاني ، صندوق جمعیت سازمان ملل ، صندوق زنان سازمان ملل و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل نیز ارتباط دارند، معمولاً در طول سال برنامه‌های فرهنگی آموزشی مختلفی را اجرا می کنند.

برنامه هاي روشنگري زنان

مهم ترین این برنامه ها که نقش مهمی در روشنگری ، ارتقاء معلومات عمومی ، اتحاد و بسیح عمومی بانوان آفریقایی  

ایفا نموده اند عبارتند از :

• تلاش برای کاهش تدریجی بی سوادی عمومی در بین زنان شهری و روستائی
• تأسیس کلاس های آموزش فنی و حرفه ای نظیر کلاس های خیاطی، تایپ، نجاری، لوله کشی
• فراهم آوردن فرصت هایی شغلی مناسب برای بانوان
• چاپ کتب ، مجلات و روزنامه های خاص زنان
• فراهم آوردن تسهیلات برای تحصیل زنان در مقاطع آموزش عالی و دانشگاه ها
• ایجاد ارتباطات مؤثر و سازنده با رهبران قبایل و شخصیت‌های با نفوذ شهری و روستایی
• اعطای بورسیه های تحصیلی موسسات دولتی و خصوصی
• برگزاری کارگاه های آموزشی ، مجالس سخنرانی و سمینارهای علمی
• تلاش هدفمند برای برطرف کردن نابرابری‌های آشکار و نهان بین زنان و مردان

زنان فعال در پویش برابری زن و مرد در آفریقا – بویژه آفریقای زیر خط صحرای بزرگ - هنوز راهي نسبتا طولاني براي نائل آمدن به اهداف خود و تساوي كامل با مردان در پيش دارند . به موازات آن تفكر سنتي قومی قبیلگی مبني بر منحصر ساختن زنان در خانواده و مزارع كشاورزي مانع اصلي توسعه آنان در هزاره سوم و رشدي همپاي مردان در بهره مند شدن از تخصص هاي فني و تحصيلات عالي رتبه دانشگاهي به شمار مي رود.

با این حال تلاش پویا ، منسجم و هماهنگ بانوان آفریقایی نتایج کاملا ملموسی در سرتاسر آفریقا بدنبال داشته است به گونه ای که امروزه وضعیت تحصیلی زنان روستائی و شهری بسیار بهبود یافته و طبق قانون وزارت آموزش و پرورش کشورهای مختلف آفریقایی دختران نیز همچون پسران موظفند تا مقطع دیپلم متوسطه به تحصیلات خود ادامه دهند . بسیاری از دختران جوان شهری نیز پس از اخذ دیپلم با اخذ بورسیه های تحصیلی رایگان تحصیلات خود را در دانشگاه های کشور خویش و دیگر کشورها ادامه می دهند . علاوه بر آن جوامع آفریقائی امروزه شاهد حضور و مشارکت گسترده زنان در تمامی امور جامعه بوده و بسیاری از بانوان علاوه بر وظایف خانه داری ، برای کمک به چرخه اقتصادی خانواده در موسسات دولتی و شرکت های خصوصی مشغول به کار شده و یا در قالب فروشندگان خرده پا به فروش کالاها و وسایلی ارزان قیمت یا غذاها و میوه های محلی می پردازند و تلاش می کنند از این طریق موجبات بهبود وضعیت رفاهی خانواده خود را فراهم آورند.

اولويت ارتقاي جايگاه زنان

موضوع ارتقاء جایگاه زنان و فراهم آوردن شرایط مساوی در ورود به عرصه های مختلف سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی يكي از اولويت هاي رهبران آفريقائي بوده که در جریان مبارزات انتخابات ریاست جمهوری و مجلس بر این موضوع تاکید می ورزند . اتحادیه آفریقا نیز از بدو تاسیس در شكستن تابوي واگذاری پست هاي عالي مديريتي به زنان نقش افرین و پیشگام بوده و طي دو دهه گذشته موضوع زنان در جلسات اتحادیه آفریقا بارها مورد بحث و بررسي قرار گرفته است.

روسای دوره ای اتحادیه آفریقا نیز در راستای فرهنگ سازی عمومی و كمرنگ ساختن انديشه مردسالارانه ، علاوه بر تصویب پروتكل 2003 منشور اتحاديه آفريقا در خصوص حقوق زنان آفريقا در ماپوتو و تشویق اعضاء در پذیرش رسمی این قانون ؛ تاکنون ده ها پست مدیریتی مهم را به زنان واگذار نموده و رهبران کشورها را همواره به واگذاری مسئولیت های بالای سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی به بانوان واجد شرایط تشویق نموده اند./ 

=============================

نويسنده:امیربهرام عرب احمدی، کارشناس و مدیر گروه مطالعات جنوب آفریقا، دانشگاه تهران.